Defne
New member
Peygamberler Akıllı ve Zeki Olmasalardı Ne Olurdu? Bu Soruyu Toplumsal Yapılar Üzerinden Düşünmek
Bazen dinî bir kavramı yalnızca “doğru cevap” üzerinden düşünmek yerine, o kavramın toplumla ilişkisini sorgulamak çok daha ufuk açıcı oluyor. “Peygamberler akıllı ve zeki olmasalardı ne olurdu?” sorusu da ilk bakışta sadece kelâm veya akaid alanına ait bir soru gibi görünebilir. Fakat biraz derinleştiğimizde bunun aynı zamanda otorite, bilgi, eğitim, toplumsal cinsiyet, sınıf, ırk, temsil ve eşitsizlik meseleleriyle bağlantılı olduğunu fark edebiliriz.
İslam geleneğinde peygamberlerin temel özelliklerinden biri fetânet, yani akıllı, zeki, güçlü muhakeme yeteneğine sahip olmaktır. Diyanet kaynaklarında peygamberlerin sıdk, emanet, fetânet, ismet ve tebliğ gibi temel sıfatlarla anıldığı belirtilir. Fetânet yalnızca “yüksek IQ” anlamına gelmez; doğru kavrama, muhakeme etme, ikna etme, olayların arka planını anlayabilme ve vahyi insanlara doğru biçimde aktarabilme kapasitesini de kapsar. Diyanet Hadislerle İslam+1
Dolayısıyla peygamberlerin akılsız veya kavrama yeteneği zayıf kişiler olduğunu varsaymak, İslam’daki peygamberlik anlayışının kendi mantığıyla çelişir. Çünkü kendisine ağır bir sorumluluk verilen, farklı toplumsal kesimlere hitap eden ve insanları düşünmeye çağıran bir kişinin mesajı anlayabilmesi ve bunu sağlıklı biçimde aktarabilmesi gerekir.
Ama burada asıl ilginç soru bence şudur: Zekâ ve akıl toplum tarafından kimlere yakıştırılıyor, kimlerin zekâsı görünür kabul ediliyor ve kimlerin düşünceleri daha en başından değersizleştiriliyor?
Fetânet Sadece Zekâ Değil, Toplumsal Bir Sorumluluk da İçerir
Peygamberlerin zekâ sahibi olması, onların yalnızca karmaşık meseleleri çözebilen insanlar olması anlamına gelmez. Peygamberlik görevinin önemli bir parçası, insanların anlayabileceği şekilde hakikati anlatabilmektir.
Diyanet'in ilgili kaynaklarında fetânet; üstün akıl, güçlü hafıza, muhakeme ve ikna kabiliyetiyle ilişkilendirilmektedir. Hz. İbrahim'in kavmiyle yaptığı sorgulayıcı konuşmalar ve Hz. Süleyman'ın hüküm verme biçimi bu bağlamda örnekler arasında değerlendirilir. Diyanet Hadislerle İslam
Bu açıdan düşündüğümüzde zekânın sosyal bir boyutu ortaya çıkıyor. Çünkü toplum içinde yalnızca “zeki olmak” yeterli değildir. Bir insanın bilgisinin ciddiye alınması için çoğu zaman eğitim, ekonomik güç, sosyal statü, cinsiyet veya ait olduğu grubun prestiji de etkili olabilir.
Örneğin aynı cümleyi söyleyen iki kişiden biri üniversite profesörü, diğeri yoksul bir mahallede yaşayan genç bir kadın olduğunda toplumun bu iki kişinin sözlerine verdiği önem aynı olmayabilir. Burada kişinin gerçek bilgi düzeyinden bağımsız olarak bir toplumsal itibar hiyerarşisi devreye girer.
Peygamberlik anlayışının önemli taraflarından biri ise mesajın insanları yalnızca mevcut statüleriyle değerlendirmemeye çağırmasıdır.
Toplumsal Cinsiyet Açısından Soru Daha da İlginç Hale Geliyor
Toplumsal cinsiyet açısından bakıldığında “akıllı insan” imgesinin tarih boyunca erkeklikle daha fazla ilişkilendirildiğini söylemek mümkündür. Bu, her erkeğin böyle düşündüğü veya her kadının böyle bir ayrımcılık yaşadığı anlamına gelmez. Ancak toplumsal normların kadınların eğitim, çalışma hayatı ve karar alma süreçlerine katılımını etkileyebildiğine dair güçlü araştırmalar bulunmaktadır.
Dünya Bankası, toplumsal normların kadınların iş gücüne katılımını, çalışma biçimlerini ve ekonomik güçlerini etkilediğini; kadınların çeşitli toplumlarda eğitim ve ekonomik fırsatlar açısından erkeklerle eşit koşullara sahip olmadığını ortaya koymaktadır. Dünya Bankası+1
Bu durum peygamberlerin fetânetiyle doğrudan aynı şey değildir; fakat bize önemli bir karşılaştırma imkânı verir.
Bir toplum “akıl sahibi olmayı” erkeklikle özdeşleştirirse kadınların düşüncelerinin görünürlüğü azalabilir. Kadının söylediği bir fikir “duygusal”, “fazla hassas” veya “pratik değil” şeklinde değerlendirilirken aynı fikir erkek tarafından dile getirildiğinde “mantıklı” veya “stratejik” kabul edilebilir.
Kadınların deneyimlerini bu noktada yalnızca mağduriyet üzerinden ele almamak da önemli. Bazı kadınlar eğitim ve çalışma hayatında karşılaştıkları engelleri aşarak güçlü akademik, ekonomik veya toplumsal roller üstlenirken, bazıları ise aile, bakım yükümlülükleri, ekonomik bağımlılık veya kültürel beklentiler nedeniyle daha sınırlı hareket alanına sahip olabilir. Aynı toplumda yaşayan kadınların deneyimleri bile sınıf, yaş, eğitim, şehir-kır ayrımı ve aile yapısına göre değişebilir.
Bu nedenle “kadınlar şöyle düşünür” demek yerine, hangi sosyal koşulların kadınların düşüncelerini ifade etmesini kolaylaştırdığını veya zorlaştırdığını sormak daha sağlıklı olur.
Erkeklerin Deneyimi de Tek Tip Değil
Erkekler açısından da meseleyi yalnızca “erkekler ayrıcalıklıdır” şeklinde ele almak eksik kalabilir. Bazı erkekler geleneksel erkeklik beklentileri nedeniyle duygularını ifade etmekte, yardım istemekte veya başarısızlıklarını kabul etmekte zorlanabilir.
Örneğin “erkek güçlü olmalıdır”, “erkek hata yapmaz”, “erkek ailesinin bütün yükünü taşır” gibi normlar, erkeklerin kendilerini sürekli başarılı ve bilgili göstermek zorunda hissetmelerine neden olabilir.
Çözüm odaklı yaklaşım burada önem kazanıyor. Erkeklerin de toplumsal normları sorgulaması, kadınların bilgi ve deneyimlerine alan açması, eğitim ve karar alma süreçlerinde eşitliği desteklemesi, aslında sadece kadınların değil toplumun tamamının yararına olabilir.
Fakat bunu yaparken erkekleri tek bir davranış kalıbına indirgememek gerekir. Bazı erkekler eşitlik konusunda oldukça duyarlı olabilirken bazıları geleneksel normları savunabilir. Dolayısıyla toplumsal cinsiyet analizinde bireyleri kategorilerden önce insanlar olarak görmek gerekir.
Irk, Etnik Köken ve Peygamberlik Mesajı
Sorunun ırk boyutu da ayrıca düşündürücü. Peygamberlerin farklı topluluklara gönderilmiş olması, insanlık tarihindeki kültürel çeşitliliğin dinî anlatılarda önemli bir yere sahip olduğunu gösterir. İslam düşüncesinde peygamberlik yalnızca belirli bir ırkın veya sınıfın ayrıcalığı olarak sunulmaz.
Kur'an merkezli peygamberlik anlayışında Hz. Musa'nın Firavun'un siyasi düzenine karşı çıkışı, Hz. İbrahim'in yerleşik inançları sorgulaması ve Hz. Muhammed'in Mekke toplumundaki ekonomik ve sosyal hiyerarşilerle karşı karşıya gelmesi gibi örnekler, dinî mesajın mevcut güç ilişkileriyle gerilim yaşayabileceğini gösterir.
Bazen dinî bir kavramı yalnızca “doğru cevap” üzerinden düşünmek yerine, o kavramın toplumla ilişkisini sorgulamak çok daha ufuk açıcı oluyor. “Peygamberler akıllı ve zeki olmasalardı ne olurdu?” sorusu da ilk bakışta sadece kelâm veya akaid alanına ait bir soru gibi görünebilir. Fakat biraz derinleştiğimizde bunun aynı zamanda otorite, bilgi, eğitim, toplumsal cinsiyet, sınıf, ırk, temsil ve eşitsizlik meseleleriyle bağlantılı olduğunu fark edebiliriz.
İslam geleneğinde peygamberlerin temel özelliklerinden biri fetânet, yani akıllı, zeki, güçlü muhakeme yeteneğine sahip olmaktır. Diyanet kaynaklarında peygamberlerin sıdk, emanet, fetânet, ismet ve tebliğ gibi temel sıfatlarla anıldığı belirtilir. Fetânet yalnızca “yüksek IQ” anlamına gelmez; doğru kavrama, muhakeme etme, ikna etme, olayların arka planını anlayabilme ve vahyi insanlara doğru biçimde aktarabilme kapasitesini de kapsar. Diyanet Hadislerle İslam+1
Dolayısıyla peygamberlerin akılsız veya kavrama yeteneği zayıf kişiler olduğunu varsaymak, İslam’daki peygamberlik anlayışının kendi mantığıyla çelişir. Çünkü kendisine ağır bir sorumluluk verilen, farklı toplumsal kesimlere hitap eden ve insanları düşünmeye çağıran bir kişinin mesajı anlayabilmesi ve bunu sağlıklı biçimde aktarabilmesi gerekir.
Ama burada asıl ilginç soru bence şudur: Zekâ ve akıl toplum tarafından kimlere yakıştırılıyor, kimlerin zekâsı görünür kabul ediliyor ve kimlerin düşünceleri daha en başından değersizleştiriliyor?
Fetânet Sadece Zekâ Değil, Toplumsal Bir Sorumluluk da İçerir
Peygamberlerin zekâ sahibi olması, onların yalnızca karmaşık meseleleri çözebilen insanlar olması anlamına gelmez. Peygamberlik görevinin önemli bir parçası, insanların anlayabileceği şekilde hakikati anlatabilmektir.
Diyanet'in ilgili kaynaklarında fetânet; üstün akıl, güçlü hafıza, muhakeme ve ikna kabiliyetiyle ilişkilendirilmektedir. Hz. İbrahim'in kavmiyle yaptığı sorgulayıcı konuşmalar ve Hz. Süleyman'ın hüküm verme biçimi bu bağlamda örnekler arasında değerlendirilir. Diyanet Hadislerle İslam
Bu açıdan düşündüğümüzde zekânın sosyal bir boyutu ortaya çıkıyor. Çünkü toplum içinde yalnızca “zeki olmak” yeterli değildir. Bir insanın bilgisinin ciddiye alınması için çoğu zaman eğitim, ekonomik güç, sosyal statü, cinsiyet veya ait olduğu grubun prestiji de etkili olabilir.
Örneğin aynı cümleyi söyleyen iki kişiden biri üniversite profesörü, diğeri yoksul bir mahallede yaşayan genç bir kadın olduğunda toplumun bu iki kişinin sözlerine verdiği önem aynı olmayabilir. Burada kişinin gerçek bilgi düzeyinden bağımsız olarak bir toplumsal itibar hiyerarşisi devreye girer.
Peygamberlik anlayışının önemli taraflarından biri ise mesajın insanları yalnızca mevcut statüleriyle değerlendirmemeye çağırmasıdır.
Toplumsal Cinsiyet Açısından Soru Daha da İlginç Hale Geliyor
Toplumsal cinsiyet açısından bakıldığında “akıllı insan” imgesinin tarih boyunca erkeklikle daha fazla ilişkilendirildiğini söylemek mümkündür. Bu, her erkeğin böyle düşündüğü veya her kadının böyle bir ayrımcılık yaşadığı anlamına gelmez. Ancak toplumsal normların kadınların eğitim, çalışma hayatı ve karar alma süreçlerine katılımını etkileyebildiğine dair güçlü araştırmalar bulunmaktadır.
Dünya Bankası, toplumsal normların kadınların iş gücüne katılımını, çalışma biçimlerini ve ekonomik güçlerini etkilediğini; kadınların çeşitli toplumlarda eğitim ve ekonomik fırsatlar açısından erkeklerle eşit koşullara sahip olmadığını ortaya koymaktadır. Dünya Bankası+1
Bu durum peygamberlerin fetânetiyle doğrudan aynı şey değildir; fakat bize önemli bir karşılaştırma imkânı verir.
Bir toplum “akıl sahibi olmayı” erkeklikle özdeşleştirirse kadınların düşüncelerinin görünürlüğü azalabilir. Kadının söylediği bir fikir “duygusal”, “fazla hassas” veya “pratik değil” şeklinde değerlendirilirken aynı fikir erkek tarafından dile getirildiğinde “mantıklı” veya “stratejik” kabul edilebilir.
Kadınların deneyimlerini bu noktada yalnızca mağduriyet üzerinden ele almamak da önemli. Bazı kadınlar eğitim ve çalışma hayatında karşılaştıkları engelleri aşarak güçlü akademik, ekonomik veya toplumsal roller üstlenirken, bazıları ise aile, bakım yükümlülükleri, ekonomik bağımlılık veya kültürel beklentiler nedeniyle daha sınırlı hareket alanına sahip olabilir. Aynı toplumda yaşayan kadınların deneyimleri bile sınıf, yaş, eğitim, şehir-kır ayrımı ve aile yapısına göre değişebilir.
Bu nedenle “kadınlar şöyle düşünür” demek yerine, hangi sosyal koşulların kadınların düşüncelerini ifade etmesini kolaylaştırdığını veya zorlaştırdığını sormak daha sağlıklı olur.
Erkeklerin Deneyimi de Tek Tip Değil
Erkekler açısından da meseleyi yalnızca “erkekler ayrıcalıklıdır” şeklinde ele almak eksik kalabilir. Bazı erkekler geleneksel erkeklik beklentileri nedeniyle duygularını ifade etmekte, yardım istemekte veya başarısızlıklarını kabul etmekte zorlanabilir.
Örneğin “erkek güçlü olmalıdır”, “erkek hata yapmaz”, “erkek ailesinin bütün yükünü taşır” gibi normlar, erkeklerin kendilerini sürekli başarılı ve bilgili göstermek zorunda hissetmelerine neden olabilir.
Çözüm odaklı yaklaşım burada önem kazanıyor. Erkeklerin de toplumsal normları sorgulaması, kadınların bilgi ve deneyimlerine alan açması, eğitim ve karar alma süreçlerinde eşitliği desteklemesi, aslında sadece kadınların değil toplumun tamamının yararına olabilir.
Fakat bunu yaparken erkekleri tek bir davranış kalıbına indirgememek gerekir. Bazı erkekler eşitlik konusunda oldukça duyarlı olabilirken bazıları geleneksel normları savunabilir. Dolayısıyla toplumsal cinsiyet analizinde bireyleri kategorilerden önce insanlar olarak görmek gerekir.
Irk, Etnik Köken ve Peygamberlik Mesajı
Sorunun ırk boyutu da ayrıca düşündürücü. Peygamberlerin farklı topluluklara gönderilmiş olması, insanlık tarihindeki kültürel çeşitliliğin dinî anlatılarda önemli bir yere sahip olduğunu gösterir. İslam düşüncesinde peygamberlik yalnızca belirli bir ırkın veya sınıfın ayrıcalığı olarak sunulmaz.
Kur'an merkezli peygamberlik anlayışında Hz. Musa'nın Firavun'un siyasi düzenine karşı çıkışı, Hz. İbrahim'in yerleşik inançları sorgulaması ve Hz. Muhammed'in Mekke toplumundaki ekonomik ve sosyal hiyerarşilerle karşı karşıya gelmesi gibi örnekler, dinî mesajın mevcut güç ilişkileriyle gerilim yaşayabileceğini gösterir.