Defne
New member
Psikolojik Nöbet Nasıl Olur? Epilepsiyle Farkları, Belirtileri ve Farklı Deneyimler
Psikolojik Nöbet Nasıl Olur? İlk Bakışta Epilepsiyle Neden Bu Kadar Benziyor?
Bir süredir “psikolojik nöbet” denilen durumun tam olarak nasıl yaşandığını merak ediyorum. Özellikle dışarıdan bakıldığında kişinin titremesi, yere düşmesi, kendinden geçmesi veya çevreye tepki vermemesi epileptik nöbeti düşündürebiliyor. Fakat bazı durumlarda nörolojik incelemelerde epilepsiye özgü elektriksel aktivite görülmüyor ve olayın işleyişi farklı bir tabloya işaret ediyor.
Tıbbi literatürde “psikojenik nonepileptik nöbet” (PNES), “fonksiyonel nöbet” veya “fonksiyonel/dissosiyatif nöbet” gibi adlandırmalar kullanılıyor. Güncel yaklaşımda “fonksiyonel nöbet” ifadesi de giderek daha fazla tercih ediliyor. Buradaki en önemli nokta şu: Bu nöbetler kişinin isteyerek yaptığı, numara yaptığı veya “uydurduğu” olaylar değildir. Kişinin yaşadığı belirtiler gerçektir ve istemli kontrolünün dışında ortaya çıkabilir.
Uluslararası Epilepsiyle Savaşım Birliği (ILAE), bu durumun değerlendirilmesinde nöroloji, psikiyatri ve psikoloji gibi alanların birlikte çalışmasını öneren yaklaşımları destekliyor. Dolayısıyla konuyu yalnızca “psikolojik” veya yalnızca “nörolojik” diye ikiye ayırmak çoğu zaman yetersiz kalıyor.
Peki psikolojik bir nöbet nasıl olur? Kadın ve erkek hastaların deneyimleri arasında gerçekten fark var mı? İnsanların bu duruma verdiği anlam neden bu kadar değişiyor? Forumda bence asıl tartışılması gereken noktalar bunlar.
Psikolojik Nöbet Sırasında Neler Olabilir?
Fonksiyonel nöbetlerin tek bir görünümü yoktur. Bir kişide bütün vücutta kasılma ve sarsılma görülürken başka bir kişide hareketsizlik, dalma, çevreye yanıt vermeme, konuşamama veya geçici hareket kaybı ortaya çıkabilir.
Bazı kişiler nöbet sırasında çevresinde olup bitenlerin farkında olduğunu ancak konuşamadığını veya hareket edemediğini anlatır. Bazılarında ise farkındalık ciddi biçimde azalabilir. Ağlama, düzensiz veya değişken hareketler, nefes alışverişinde değişiklik, baş hareketleri, gözlerin kapalı olması ve uzun süren motor belirtiler bazı hastalarda görülebilir. Ancak bunların hiçbiri tek başına “bu kesinlikle psikolojik nöbettir” anlamına gelmez.
Örneğin 15 dakika boyunca süren bir sarsılma epilepsi açısından alışılmadık olabilir ve fonksiyonel nöbet olasılığını düşündürebilir; fakat yalnızca süresine bakarak tanı konulamaz. Benzer şekilde gözlerin kapalı olması da tek başına yeterli değildir.
Burada önemli ayrım şudur: Epileptik nöbetlerde beyindeki anormal elektriksel aktivite nöbetin temel mekanizmalarından biridir. Fonksiyonel nöbetlerde ise olay epileptik elektriksel boşalımdan kaynaklanmaz. Bu nedenle iki durum dışarıdan birbirine benzeyebilirken altta yatan mekanizma farklıdır.
“Psikolojik” Denmesi Neden Yanlış Anlaşılabiliyor?
“Psikolojik” kelimesi günlük dilde bazen “gerçek değil” veya “kafasında kuruyor” anlamında kullanılabiliyor. Tıbbi açıdan ise böyle bir yorum doğru değil.
Fonksiyonel nöbetlerde sinir sisteminin işleyişinde bir bozulma söz konusudur. Bu bozulmanın ortaya çıkmasında stres, travmatik yaşantılar, kaygı, depresyon, bedensel hastalıklar, ağrı, dissosiyatif süreçler veya başka faktörler rol oynayabilir. Fakat her hastada aynı nedenin bulunması gerekmez.
Örneğin iki kişinin benzer nöbetleri olabilir. Birinci kişide uzun süren aile içi çatışmalar ve yoğun kaygı öyküsü bulunurken ikinci kişinin başlangıcından önce ciddi bir fiziksel yaralanma yaşanmış olabilir. Bir başka kişide belirgin bir travma öyküsü hiç bulunmayabilir.
Bu nedenle “Stres yaşadın mı?” sorusunun cevabı tek başına tanı koydurmaz.
Epileptik Nöbet ve Fonksiyonel Nöbet Arasındaki Temel Fark
Epilepsi ile fonksiyonel nöbeti karşılaştırırken en güvenilir yaklaşım, kişinin yalnızca dışarıdan gözlenen hareketlerine bakmak değildir.
Epileptik nöbette EEG ve özellikle nöbet sırasında kaydedilen video-EEG önemli bilgiler sağlayabilir. Tipik bir olayın video-EEG sırasında kaydedilmesi ve olay esnasında epileptiform elektriksel aktivitenin bulunmaması, klinik bulgularla birlikte fonksiyonel nöbet tanısını güçlü biçimde destekleyebilir.
ILAE'nin tanısal yaklaşımı da tek bir belirti yerine aşamalı değerlendirmeyi vurgular. Video-EEG her yerde kolay erişilebilir olmadığı için tanı sürecinde ayrıntılı öykü, olayın gözlenmesi, mümkünse hastanın çektiği videolar ve nörolojik değerlendirme de önem taşır.
Bu ayrım son derece önemlidir. Çünkü fonksiyonel nöbeti olan bir kişiye yalnızca epilepsi varmış gibi yaklaşılması gereksiz antiepileptik ilaç kullanımına, yanlış yönlendirmeye ve asıl ihtiyaç duyulan psikolojik tedavinin gecikmesine neden olabilir. Öte yandan epilepsisi olan bir kişinin nöbetlerini sırf “stres kaynaklı” kabul etmek de ciddi bir hata olabilir.
Hatta bazı kişilerde hem epileptik hem de fonksiyonel nöbetler aynı anda görülebilir.
Erkeklerin Objektif ve Veri Odaklı, Kadınların Duygusal ve Toplumsal Bakış Açısı Olduğu Söylenebilir mi?
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken bir konu var. “Erkekler mantıklıdır, kadınlar duygusaldır” şeklindeki klasik ayrım bilimsel bir gerçek olarak kabul edilemez. Bireyler arasındaki farklılıklar çoğu zaman cinsiyet farklılıklarından çok daha büyüktür.
Yine de forum tartışmasını verimli hale getirmek için iki farklı bakış açısını karşılaştırabiliriz: Bir tarafta ölçülebilir belirtiler, EEG sonuçları, nöbet süresi ve tanı süreci gibi objektif unsurlara odaklanan yaklaşım; diğer tarafta nöbetin kişinin aile hayatı, iş yaşamı, ilişkileri, güven duygusu ve toplumsal konumu üzerindeki etkilerini öne çıkaran yaklaşım.
Bunları “erkeklere özgü” ve “kadınlara özgü” özellikler olarak değil, farklı insanların öne çıkarabileceği iki düşünme biçimi olarak görmek daha doğru olur.
Örneğin 40 yaşındaki bir erkek, yaşadığı olayları anlatırken “Nöbetler kaç dakika sürüyor? EEG'de ne çıktı? Ne zaman tekrarlıyor?” gibi sorulara yoğunlaşabilir. Aynı yaştaki bir kadın ise “Nöbet geçirdiğimde iş arkadaşlarım bana nasıl bakıyor? Çocuklarımın yanında olduğumda ne hissediyorum? İnsanların beni numara yapıyor sanmasından korkuyorum” diyebilir.
Ama bunun tersi de gayet mümkündür. Bir erkek işini kaybetme, toplum tarafından damgalanma veya ailesinin kendisine yaklaşımı nedeniyle yoğun duygusal sıkıntı yaşayabilir. Bir kadın ise son derece analitik biçimde nöbet günlüğü tutabilir, EEG sonuçlarını inceleyebilir ve tedavinin istatistiksel sonuçlarını sorgulayabilir.
Dolayısıyla cinsiyet üzerinden kesin karakter özellikleri çıkarmak yerine deneyimlerin farklı boyutlarını konuşmak daha anlamlıdır.
Veriler Kadın ve Erkekler Arasında Ne Gösteriyor?
Araştırmalar fonksiyonel nöbetlerin kadınlarda daha sık görüldüğünü ortaya koyuyor. Bazı çok merkezli çalışmalarda hastaların yaklaşık yüzde 70'inin kadın olduğu bildirilmiştir. Bununla birlikte bu oran “kadınların psikolojik olarak daha hassas olduğu” anlamına gelmez.
Örneğin 2021'de yayımlanan bir sistematik inceleme ve analitik çalışmada fonksiyonel nöbetlerin insidansı yaklaşık 100.000 kişi başına yılda 3,1 vaka olarak hesaplanmış, ABD için 2019 yılı prevalansı ise yaklaşık 100.000 kişide 108,5 olarak tahmin edilmiştir. Araştırmacılar aynı zamanda mevcut verilerin farklı toplumlara doğrudan genellenemeyeceğini özellikle belirtmiştir.
Kadınların daha fazla temsil edilmesinin nedenleri konusunda ise tek bir açıklama yoktur. Travma maruziyeti, sosyal koşullar, sağlık hizmetlerine başvurma davranışları, biyolojik faktörler ve toplumsal cinsiyetle ilişkili deneyimler dahil olmak üzere çeşitli açıklamalar araştırılmaktadır.
Dolayısıyla “kadınlarda daha fazla görülüyor” verisi ile “kadınlar daha duygusal olduğu için oluyor” iddiası arasında bilimsel olarak doğrudan bir bağlantı kurmak mümkün değildir.
Kadınların Yaşadığı Sosyal Etkiler Neden Ayrı Bir Başlıkta İnceleniyor?
Kadınlarda fonksiyonel nöbetlerin daha sık görülmesi, bazı sosyal ve travmatik deneyimlerin de araştırılmasına yol açmıştır. Özellikle çocukluk çağı istismarı, aile içi şiddet, ilişkisel çatışmalar ve travmatik yaşantılarla fonksiyonel nöbetler arasındaki ilişkiler birçok çalışmada incelenmiştir.
Burada “travma yaşayan herkes fonksiyonel nöbet geçirir” gibi bir sonuç çıkarmak kesinlikle doğru değildir.
Örneğin 2024 yılında yayımlanan ve fonksiyonel/dissosiyatif nöbet tanısı almış 45 kadını inceleyen bir çalışmada katılımcıların yüzde 80'i herhangi bir travma öyküsü bildirmiş, yüzde 40'ı cinsel istismar öyküsü bildirmiştir. Ancak bu tür çalışmalar belirli hasta gruplarını inceler; toplumdaki bütün kadınlara genellenemez.
Psikolojik Nöbet Nasıl Olur? İlk Bakışta Epilepsiyle Neden Bu Kadar Benziyor?
Bir süredir “psikolojik nöbet” denilen durumun tam olarak nasıl yaşandığını merak ediyorum. Özellikle dışarıdan bakıldığında kişinin titremesi, yere düşmesi, kendinden geçmesi veya çevreye tepki vermemesi epileptik nöbeti düşündürebiliyor. Fakat bazı durumlarda nörolojik incelemelerde epilepsiye özgü elektriksel aktivite görülmüyor ve olayın işleyişi farklı bir tabloya işaret ediyor.
Tıbbi literatürde “psikojenik nonepileptik nöbet” (PNES), “fonksiyonel nöbet” veya “fonksiyonel/dissosiyatif nöbet” gibi adlandırmalar kullanılıyor. Güncel yaklaşımda “fonksiyonel nöbet” ifadesi de giderek daha fazla tercih ediliyor. Buradaki en önemli nokta şu: Bu nöbetler kişinin isteyerek yaptığı, numara yaptığı veya “uydurduğu” olaylar değildir. Kişinin yaşadığı belirtiler gerçektir ve istemli kontrolünün dışında ortaya çıkabilir.
Uluslararası Epilepsiyle Savaşım Birliği (ILAE), bu durumun değerlendirilmesinde nöroloji, psikiyatri ve psikoloji gibi alanların birlikte çalışmasını öneren yaklaşımları destekliyor. Dolayısıyla konuyu yalnızca “psikolojik” veya yalnızca “nörolojik” diye ikiye ayırmak çoğu zaman yetersiz kalıyor.
Peki psikolojik bir nöbet nasıl olur? Kadın ve erkek hastaların deneyimleri arasında gerçekten fark var mı? İnsanların bu duruma verdiği anlam neden bu kadar değişiyor? Forumda bence asıl tartışılması gereken noktalar bunlar.
Psikolojik Nöbet Sırasında Neler Olabilir?
Fonksiyonel nöbetlerin tek bir görünümü yoktur. Bir kişide bütün vücutta kasılma ve sarsılma görülürken başka bir kişide hareketsizlik, dalma, çevreye yanıt vermeme, konuşamama veya geçici hareket kaybı ortaya çıkabilir.
Bazı kişiler nöbet sırasında çevresinde olup bitenlerin farkında olduğunu ancak konuşamadığını veya hareket edemediğini anlatır. Bazılarında ise farkındalık ciddi biçimde azalabilir. Ağlama, düzensiz veya değişken hareketler, nefes alışverişinde değişiklik, baş hareketleri, gözlerin kapalı olması ve uzun süren motor belirtiler bazı hastalarda görülebilir. Ancak bunların hiçbiri tek başına “bu kesinlikle psikolojik nöbettir” anlamına gelmez.
Örneğin 15 dakika boyunca süren bir sarsılma epilepsi açısından alışılmadık olabilir ve fonksiyonel nöbet olasılığını düşündürebilir; fakat yalnızca süresine bakarak tanı konulamaz. Benzer şekilde gözlerin kapalı olması da tek başına yeterli değildir.
Burada önemli ayrım şudur: Epileptik nöbetlerde beyindeki anormal elektriksel aktivite nöbetin temel mekanizmalarından biridir. Fonksiyonel nöbetlerde ise olay epileptik elektriksel boşalımdan kaynaklanmaz. Bu nedenle iki durum dışarıdan birbirine benzeyebilirken altta yatan mekanizma farklıdır.
“Psikolojik” Denmesi Neden Yanlış Anlaşılabiliyor?
“Psikolojik” kelimesi günlük dilde bazen “gerçek değil” veya “kafasında kuruyor” anlamında kullanılabiliyor. Tıbbi açıdan ise böyle bir yorum doğru değil.
Fonksiyonel nöbetlerde sinir sisteminin işleyişinde bir bozulma söz konusudur. Bu bozulmanın ortaya çıkmasında stres, travmatik yaşantılar, kaygı, depresyon, bedensel hastalıklar, ağrı, dissosiyatif süreçler veya başka faktörler rol oynayabilir. Fakat her hastada aynı nedenin bulunması gerekmez.
Örneğin iki kişinin benzer nöbetleri olabilir. Birinci kişide uzun süren aile içi çatışmalar ve yoğun kaygı öyküsü bulunurken ikinci kişinin başlangıcından önce ciddi bir fiziksel yaralanma yaşanmış olabilir. Bir başka kişide belirgin bir travma öyküsü hiç bulunmayabilir.
Bu nedenle “Stres yaşadın mı?” sorusunun cevabı tek başına tanı koydurmaz.
Epileptik Nöbet ve Fonksiyonel Nöbet Arasındaki Temel Fark
Epilepsi ile fonksiyonel nöbeti karşılaştırırken en güvenilir yaklaşım, kişinin yalnızca dışarıdan gözlenen hareketlerine bakmak değildir.
Epileptik nöbette EEG ve özellikle nöbet sırasında kaydedilen video-EEG önemli bilgiler sağlayabilir. Tipik bir olayın video-EEG sırasında kaydedilmesi ve olay esnasında epileptiform elektriksel aktivitenin bulunmaması, klinik bulgularla birlikte fonksiyonel nöbet tanısını güçlü biçimde destekleyebilir.
ILAE'nin tanısal yaklaşımı da tek bir belirti yerine aşamalı değerlendirmeyi vurgular. Video-EEG her yerde kolay erişilebilir olmadığı için tanı sürecinde ayrıntılı öykü, olayın gözlenmesi, mümkünse hastanın çektiği videolar ve nörolojik değerlendirme de önem taşır.
Bu ayrım son derece önemlidir. Çünkü fonksiyonel nöbeti olan bir kişiye yalnızca epilepsi varmış gibi yaklaşılması gereksiz antiepileptik ilaç kullanımına, yanlış yönlendirmeye ve asıl ihtiyaç duyulan psikolojik tedavinin gecikmesine neden olabilir. Öte yandan epilepsisi olan bir kişinin nöbetlerini sırf “stres kaynaklı” kabul etmek de ciddi bir hata olabilir.
Hatta bazı kişilerde hem epileptik hem de fonksiyonel nöbetler aynı anda görülebilir.
Erkeklerin Objektif ve Veri Odaklı, Kadınların Duygusal ve Toplumsal Bakış Açısı Olduğu Söylenebilir mi?
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken bir konu var. “Erkekler mantıklıdır, kadınlar duygusaldır” şeklindeki klasik ayrım bilimsel bir gerçek olarak kabul edilemez. Bireyler arasındaki farklılıklar çoğu zaman cinsiyet farklılıklarından çok daha büyüktür.
Yine de forum tartışmasını verimli hale getirmek için iki farklı bakış açısını karşılaştırabiliriz: Bir tarafta ölçülebilir belirtiler, EEG sonuçları, nöbet süresi ve tanı süreci gibi objektif unsurlara odaklanan yaklaşım; diğer tarafta nöbetin kişinin aile hayatı, iş yaşamı, ilişkileri, güven duygusu ve toplumsal konumu üzerindeki etkilerini öne çıkaran yaklaşım.
Bunları “erkeklere özgü” ve “kadınlara özgü” özellikler olarak değil, farklı insanların öne çıkarabileceği iki düşünme biçimi olarak görmek daha doğru olur.
Örneğin 40 yaşındaki bir erkek, yaşadığı olayları anlatırken “Nöbetler kaç dakika sürüyor? EEG'de ne çıktı? Ne zaman tekrarlıyor?” gibi sorulara yoğunlaşabilir. Aynı yaştaki bir kadın ise “Nöbet geçirdiğimde iş arkadaşlarım bana nasıl bakıyor? Çocuklarımın yanında olduğumda ne hissediyorum? İnsanların beni numara yapıyor sanmasından korkuyorum” diyebilir.
Ama bunun tersi de gayet mümkündür. Bir erkek işini kaybetme, toplum tarafından damgalanma veya ailesinin kendisine yaklaşımı nedeniyle yoğun duygusal sıkıntı yaşayabilir. Bir kadın ise son derece analitik biçimde nöbet günlüğü tutabilir, EEG sonuçlarını inceleyebilir ve tedavinin istatistiksel sonuçlarını sorgulayabilir.
Dolayısıyla cinsiyet üzerinden kesin karakter özellikleri çıkarmak yerine deneyimlerin farklı boyutlarını konuşmak daha anlamlıdır.
Veriler Kadın ve Erkekler Arasında Ne Gösteriyor?
Araştırmalar fonksiyonel nöbetlerin kadınlarda daha sık görüldüğünü ortaya koyuyor. Bazı çok merkezli çalışmalarda hastaların yaklaşık yüzde 70'inin kadın olduğu bildirilmiştir. Bununla birlikte bu oran “kadınların psikolojik olarak daha hassas olduğu” anlamına gelmez.
Örneğin 2021'de yayımlanan bir sistematik inceleme ve analitik çalışmada fonksiyonel nöbetlerin insidansı yaklaşık 100.000 kişi başına yılda 3,1 vaka olarak hesaplanmış, ABD için 2019 yılı prevalansı ise yaklaşık 100.000 kişide 108,5 olarak tahmin edilmiştir. Araştırmacılar aynı zamanda mevcut verilerin farklı toplumlara doğrudan genellenemeyeceğini özellikle belirtmiştir.
Kadınların daha fazla temsil edilmesinin nedenleri konusunda ise tek bir açıklama yoktur. Travma maruziyeti, sosyal koşullar, sağlık hizmetlerine başvurma davranışları, biyolojik faktörler ve toplumsal cinsiyetle ilişkili deneyimler dahil olmak üzere çeşitli açıklamalar araştırılmaktadır.
Dolayısıyla “kadınlarda daha fazla görülüyor” verisi ile “kadınlar daha duygusal olduğu için oluyor” iddiası arasında bilimsel olarak doğrudan bir bağlantı kurmak mümkün değildir.
Kadınların Yaşadığı Sosyal Etkiler Neden Ayrı Bir Başlıkta İnceleniyor?
Kadınlarda fonksiyonel nöbetlerin daha sık görülmesi, bazı sosyal ve travmatik deneyimlerin de araştırılmasına yol açmıştır. Özellikle çocukluk çağı istismarı, aile içi şiddet, ilişkisel çatışmalar ve travmatik yaşantılarla fonksiyonel nöbetler arasındaki ilişkiler birçok çalışmada incelenmiştir.
Burada “travma yaşayan herkes fonksiyonel nöbet geçirir” gibi bir sonuç çıkarmak kesinlikle doğru değildir.
Örneğin 2024 yılında yayımlanan ve fonksiyonel/dissosiyatif nöbet tanısı almış 45 kadını inceleyen bir çalışmada katılımcıların yüzde 80'i herhangi bir travma öyküsü bildirmiş, yüzde 40'ı cinsel istismar öyküsü bildirmiştir. Ancak bu tür çalışmalar belirli hasta gruplarını inceler; toplumdaki bütün kadınlara genellenemez.